Polski sektor chemiczny – eksport napędza rozwój

Polski sektor chemiczny to filar gospodarki, generujący 20 proc. wartości dodanej przetwórstwa przemysłowego. Dynamiczny wzrost eksportu, zwłaszcza kosmetyków i chemii gospodarczej, umacnia pozycję Polski w UE, choć deficyt handlowy i koszty energii pozostają wyzwaniami.

Polski sektor chemiczny odgrywa znaczącą rolę w gospodarce – w 2024 roku zatrudniał ponad 300 tys. osób i generował blisko 20 proc. wartości dodanej przetwórstwa przemysłowego. W wąskim ujęciu (PKD 20 – produkcja chemikaliów i wyrobów chemicznych) odpowiada za 5 proc. produkcji sprzedanej, plasując się na siódmym miejscu wśród branż przetwórczych. W szerszej perspektywie – uwzględniającej tworzywa sztuczne, wyroby z gumy, nawozy, produkty rafineryjne i farmaceutyki – staje się liderem sektora. Jego siłą napędową jest eksport, szczególnie w segmencie chemii konsumpcyjnej, takiej jak kosmetyki i detergenty.

Struktura sektora – specjalizacja w chemii konsumpcyjnej

Polski sektor chemiczny specjalizuje się w chemii konsumpcyjnej, która w 2023 roku stanowiła 22 proc. wartości produkcji (PKD 20), wobec 15 proc. średniej unijnej. Kosmetyki, detergenty i środki chemii gospodarczej to obszary, w których Polska jest regionalnym liderem. Pozostałe segmenty to:

• chemikalia podstawowe – 19 proc.,
• tworzywa sztuczne w formach podstawowych – 17 proc.,
• farby i lakiery – 10 proc.,
• nawozy i środki ochrony roślin – 11 proc.

Z danych Banku Pekao wynika, że w latach 2019-2023 produkcja kosmetyków rosła w tempie 14 proc. rocznie, a chemii gospodarczej – 10 proc. Segmenty te wykazały odporność na spowolnienie gospodarcze, w przeciwieństwie do chemii masowej, takiej jak nawozy (-36 proc.) czy chemikalia podstawowe (-32 proc.), które ucierpiały z powodu wysokich kosztów energii.

Sektor chemiczny przoduje także w inwestycjach środowiskowych, odpowiadając w 2024 roku za ponad 20 proc. nakładów przetwórstwa na instalacje ekologiczne, co odzwierciedla dostosowanie do unijnych regulacji.

Eksport – motor rozwoju sektora chemicznego

Eksport jest istotnym czynnikiem napędzającym polski sektor chemiczny. W 2024 roku jego wartość wzrosła o 15 proc. w porównaniu z 2021 rokiem i o 53 proc. względem 2019 roku. Wzrost ten wynikał głównie z efektu cenowego – w ujęciu ilościowym eksport wzrósł o 15 proc. od 2019 roku. Najdynamiczniejsze segmenty eksportowe to:

• kosmetyki i chemia gospodarcza – wzrost o 36 proc. w latach 2021–2024, z 9,2 proc. udziałem w handlu wewnątrzunijnym w 2024 roku, szczególnie w Europie Środkowej i Północnej;
• pestycydy i agrochemikalia – wzrost o 47 proc., napędzany popytem w Europie Środkowo-Wschodniej;
• farby i lakiery – wzrost o 12 proc., wspierany przez sektor budowlany i przemysłowy w UE.

Chemia masowa, w tym nawozy (-10 proc.) i tworzywa sztuczne (-1 proc.), odnotowała stagnację lub spadek eksportu z powodu konkurencji z rynków pozaunijnych. Polska zwiększyła udział w handlu chemikaliami w UE z 4,2 proc. w 2021 roku do 4,5 proc. w 2024 roku, szczególnie w pestycydach (+1,4 pkt proc.) i kosmetykach (+0,3 pkt proc.).

Bilans handlowy – problem deficytu

Mimo eksportowych sukcesów sektor chemiczny zmaga się z deficytem handlowym, który w 2024 roku przekroczył 14 mld euro, plasując Polskę na drugim miejscu w UE po Włoszech. Główne przyczyny to:

• import tworzyw sztucznych w formach podstawowych, kluczowych dla przemysłu opakowań i motoryzacji;
• zależność od importu chemikaliów podstawowych z Niemiec, Belgii i Azji;
• import nawozów i środków ochrony roślin, mimo krajowej produkcji.

Nadwyżkę handlową Polska osiąga w kosmetykach i chemii gospodarczej. Deficyt handlowy rósł w latach 2019-2024 o 1,5-2 mld euro rocznie, co wynika z rosnącego zapotrzebowania krajowego i braku bazy surowcowej.

Kondycja finansowa – zróżnicowane wyniki

W 2024 roku rentowność netto sektora chemicznego (PKD 20) spadła do 3,6 proc. z 8,6 proc. w 2021 roku. Najbardziej rentowne segmenty to:

• farby i lakiery – 8,7 proc.,
• chemia gospodarcza – 7,0 proc.,
• kosmetyki – 6,5 proc.

Najsłabsze wyniki odnotowano w nawozach (-8,7 proc.) i chemikaliach organicznych (3,1 proc.). W 2024 roku co piąta firma chemiczna poniosła straty, szczególnie w nawozach (41 proc.). Płynność finansowa sektora pozostaje stabilna (wskaźnik CR 1,53), ale stopa inwestycji spadła do 115 proc. w 2024 roku z 190 proc. w 2022 roku.

Wyzwania i szanse dla eksporterów

Polski sektor chemiczny stoi przed wyzwaniami, które mogą wpłynąć na jego eksport:

• koszty energii – wysokie ceny gazu obniżają konkurencyjność chemii masowej;
• regulacje środowiskowe – mechanizm CBAM zwiększa koszty, ale otwiera możliwości inwestycji w zielone technologie;
• deficyt handlowy – inwestycje w syntezę chemikaliów mogą zmniejszyć zależność importową;
• niski poziom R&D – większe nakłady na badania zwiększyłyby innowacyjność.

Perspektywy są optymistyczne dzięki prognozowanemu wzrostowi PKB Polski w latach 2025-2026 oraz ożywieniu w strefie euro. Megaprojekty infrastrukturalne, jak CPK, mogą napędzać popyt na farby i chemikalia nieorganiczne.

Źródła:

• Bank Pekao – W poszukiwaniu „zielonego środka”. Aktualna sytuacja, wyzwania i perspektywy sektora chemicznego w Polsce
• Komisja Europejska – Industry and the Green Deal
• Komisja Europejska – Carbon Border Adjustment Mechanism